Ζήτω οι Ελληνίδες recessionistas!

Σας αγχώνουν ακρώνυμα τύπου ΔΝΤ, ΠΑΜΕ ή ΓΑΠ; Υπολογίζετε τα υπόλοιπα των δανείων σας με αποτέλεσμα να σας στοιχειώνουν εφιάλτες ότι φοράτε Crocs αντί Manolo; Πηγαίνετε να μακιγιαριστείτε κι αντί για την αντανάκλασή σας στον καθρέπτη βλέπετε αποκαλυπτικές εικόνες από μπαρουτιασμένες μπουτίκ, λεηλατημένα σουπερμάρκετ, κι εσάς να αρμέγετε κατσίκες και να μαζεύετε χόρτα σε ραχούλες; Όχι, αγάπες μου, μην το χάνετε! Δεν φαντάζεστε πόσο καλά μπορείτε να περάσετε χάρη στην οικονομική κρίση! Το μυστικό είναι να πάψετε να σκέφτεστε ως μια πρωταγωνίστρια του Sex and the City (très passé) και να αρχίσετε να σκέφτεστε ως μια βέρα Ελληνίδα recessionista.

Ας αρχίσουμε λοιπόν από τα βασικά: τι εστί «κρίση»; Δεν νομίζω να υπάρχει αναγνώστρια αυτού του περιοδικού που να έχει την παραμικρή αμφιβολία ότι η κρίση - η οποιασδήποτε μορφής - είναι υπόθεση ψυχολογίας. Εδώ και μήνες μας βομβαρδίζουν με τα χειρότερα νέα. Κάθε φορά που οι ειδήμονες του Υπουργείου Οικονομικών μετρούν τα λεφτά του Εθνικού μας Ταμείου τα βρίσκουν ολοένα και λιγότερα. Τα κόμματα αλληλοσπαράσσονται αφού, άξαφνα και όλως περιέργως, ανακάλυψαν κάτι που γνωρίζαμε όλοι οι υπόλοιποι από το 1821: ότι οι πολιτικοί είναι λαμόγια και τα παίρνουν. Οι εργατοπατέρες λυσσάνε δήθεν για λογαριασμό των εργαζομένων και των ανέργων, όταν οι ίδιοι ούτε εργαζόμενοι είναι ούτε άνεργοι. Όσο για τα κανάλια και τα ραδιόφωνα ένα θα σας πω: έχω πάψει να ακούω και να βλέπω, διότι δεν αντέχω άλλο τη μονοτονία του εθνικού μοιρολογιού στο οποίο έχουν άπαντες επιδοθεί.

Όχι, η Ελληνίδα recessionista δεν μασάει από κάτι τέτοια. Δεν επιτρέπει να της χαλάσουν την ψυχολογία οι αξιολύπητες φιγούρες και οι βασάνηδες του δημόσιου βίου. Δεν ανέχεται να της υπαγορεύουν οι γραφειοκράτες της Κομισιόν και του G20, οι χαιρέκακοι οικονομολόγοι με Νόμπελ ή χωρίς, πώς θα αισθάνεται η ίδια. Δεν πενθεί. Ανθεί! Διότι αντιλαμβάνεται ότι στη βάση της ανθρώπινης ευτυχίας βρίσκεται η ποιότητα του αυτοπροσδιορισμού. Αν αφήσεις τους άλλους να σε πείσουν ότι δεν αξίζεις, ότι πρέπει να παραιτηθείς από την προσπάθεια ή την ελπίδα, τότε είσαι χαμένη. Αν δεν φιλτράρεις τα γεμάτα δηλητήριο λόγια που περισσεύουν αυτόν τον καιρό σε τούτο τον έρμο τόπο, αν τα πιστέψεις, θα πρέπει να γίνεις αυτόχειρ και να πέσεις από το Σούνιο αλαλάζοντας. Αυτοπροσδιορίζομαι σημαίνει αποφασίζω εγώ για το ποια είμαι, τι κάνω, πού πάω, γιατί πιστεύω ότι πιστεύω, γιατί ξέρω να διαχωρίζω τις αξίες. Διότι άλλο οι οικονομικές αξίες και άλλο οι προσωπικές. Άλλο η μείωση του μισθού κι άλλο πράγμα ολότελα η μείωση της αξίας της εργασίας – ή, αν προτιμάτε, της προσωπικότητας.

Τα 90s μας έκαναν να ταυτίσουμε την επιτυχία με τα λεφτά. Μας έπεισαν ότι η καταξίωση έρχεται μέσα από τη σύγκριση μισθών και εισοδημάτων. Το μάντρα της ταινίας Wall Street «Greed is good» («Η απληστία είναι καλό») αντηχεί σήμερα με τρόπο διεστραμμένο, όταν ένας ολόκληρος λαός αξιολογείται με βάση το δημόσιο χρέος ή τα ελλείμματα. Ξεχάσαμε - όλοι, ακόμα και οι οικονομολόγοι - ότι το χρήμα, τα ευρώ, τα δολάρια, είναι το αριθμητικό μέτρο της σχετικής αξίας εμπορευμάτων και υπηρεσιών σε μια αγορά. Αυτό και τίποτα περισσότερο. Το χρήμα δεν μπορεί να μετρήσει αυτά που ούτε πουλιούνται ούτε αγοράζονται: την αγάπη και τη στοργή ανάμεσα σε συντρόφους, σε συζύγους, σε φίλους, σε γονείς και παιδιά. Αυτά που μας κάνουν καλύτερους γιατί μας δημιουργούν αληθινές υποχρεώσεις και όχι «κεκτημένα» δικαιώματα.

Να λοιπόν, αγαπητές φίλες, πώς η οικονομική κρίση έχει τη δύναμη να βγάλει το καλύτερο από μέσα μας. Καιρός να ξεπεράσουμε τις απατηλές υποσχέσεις μιας ιλλουστρασιόν ζωής που εφευρέθηκε για να μας εξαπατήσει, και να ανακαλύψουμε ξανά τα απλά και ζωτικά που μας κάνουν ευτυχισμένους.

Πείτε «όχι» στις πράσινες ενοχές

Θα σας πω τι με ενοχλεί περισσότερο με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις: Μου θυμίζουν το κατηχητικό που με έστελνε η μακαρίτισσα η γιαγιά μου όταν ήμουν μικρός, ελπίζοντας ότι θα σώσει έτσι την αμαρτωλή ψυχή μου. Και ποια ήταν η μεγαλύτερη αμαρτία μου; Μα, φυσικά, ότι είχα γεννηθεί άνθρωπος. Αυτό λέει ο Χριστιανισμός· ότι μας βαραίνει από γεννησιμιού μας το προπατορικό αμάρτημα και για αυτό επιτάσσει το εν βάπτισμα εις άφεσιν αμαρτιών. Ε λοιπόν κάτι παρόμοιο μας λένε και οι περιβαλλοντικές οργανώσεις. Ότι το περιβάλλον υποφέρει εξαιτίας μας. Ότι αν δεν υπήρχαμε όλα θα ήταν μια χαρά. Η Γη θα ήταν ένας πράσινος παράδεισος, μια όαση στο διάστημα. Αλλά επειδή υπάρχουμε μολύνονται τα ποτάμια και οι λίμνες και οι θάλασσες, ψοφάνε τα έρμα τα ζώα, γεμίζει η ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα και βιομηχανικές αναθυμιάσεις, υπερθερμαίνεται ο πλανήτης και μετατρέπεται σιγά-σιγά, αλλά σίγουρα, σε πύρινη κόλαση του Δάντη. Ότι είμαστε εμείς οι άνθρωποι κάτι σαν παράσιτο, ένας καταστροφικός οργανισμός που επιτίθεται σε ότι πιο ωραίο δημιούργησε η φύση, με μόνο κριτήριο την εγωιστική διάθεσή μας και μοναδικό σκοπό την οικονομική εκμετάλλευση της φύσης προς όφελός μας. Κι επειδή συμβαίνουν όλα αυτά - λένε οι αυτοκεχρισμένοι «οικολόγοι» κουνώντας ζωηρά το δάχτυλο - πρέπει να μετανοήσουμε, να αλλάξουμε τρόπο ζωής, να καταναλώνουμε λιγότερο, να τρώμε μόνο χόρτα, να μην οδηγούμε αυτοκίνητα, να μην πετάμε με αεροπλάνα, κι αν είναι δυνατόν να επιστρέψουμε στις σπηλιές, εγκαταλείποντας πίσω τον αμαρτωλό πολιτισμό με τα ρυπογόνα απόβλητά του για να ζήσουμε ξανά όπως οι «πρωτόγονοι». Επιστροφή στη φύση, αλλά ποια φύση;

Το περιβαλλοντικό κίνημα, βασισμένο παραδοσιακά στη δημιουργία ενοχών, κατάφερε ένα και μόνο πράγμα: να κορώσει την ευαισθησία των πολιτών. Να τους κάνει να αποστρέφονται την οποιοδήποτε ευθύνη οφείλουν στην ορθή διαχείριση του περιβάλλοντος. Οι τελευταίοι μήνες, ύστερα μάλιστα από το φιάσκο της συνόδου της Κοπεγχάγης, έδειξαν περίτρανα πόσο λανθασμένη υπήρξε αυτή η ρητορική. Λίγο τα emails των επιστημόνων του περιβάλλοντος στην Αγγλία που δημιούργησαν πλήθος αμφιβολιών κατά πόσον η επιστήμη αναζητά όντως την «αλήθεια» και όχι το οικονομικό συμφέρον των ίδιων των επιστημόνων, λίγο το γεγονός ότι αυτά που ζητάνε οι οικολόγοι από τις κοινωνίες και τις οικονομίες των χωρών είναι πρακτικώς ανεφάρμοστα, καταλήξαμε στη γενική απάθεια. Κι αυτό δεν είναι διόλου τυχαίο. Όταν ήδη σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας ζεί συγκεντρωμένο σε πόλεις, αναρωτιέμαι τι σχέση έχουμε πιά με το λεγόμενο «φυσικό περιβάλλον». Οι περισσότεροι από εμάς βλέπουμε τα άγρια ζώα μόνο στο Discovery Channel. Ο τεχνολογικός πολιτισμός, ανταποκρινόμενος στο σύγχρονο, αστικό τρόπο ζωής, έχει προσφέρει λύσεις ώστε να ζούμε χωρίς να έχουμε ανάγκη ούτε τα άγρια ζώα, ούτε τα πουλιά, ούτε τα δέντρα. Κι ας σας φαίνεται αυτό ως ύβρις σας ρωτώ: ποια ήταν η τελευταία φορά που πήγατε να περπατήσετε σε ένα δάσος; Και πόσες φορές το χρόνο κάνετε κάτι τέτοιο;

Όχι, ο πλανήτης Γη δεν απειλείται από τον άνθρωπο, αλλά από τις πλασματικές ενοχές μας. Δεν χρειάζεται να σώσουμε το φυσικό περιβάλλον. Να το αγαπήσουμε χρειάζεται. Αν το κάνουμε αυτό τότε η σωτηρία του είναι δεδομένη. Πείτε «όχι» στις πράσινες ενοχές με τις οποίες μας έχουν μπουχτίσει οι «οικολόγοι» και απλά βγείτε από τις πόλεις κι αρχίστε να απολαμβάνετε τη φύση. Νιώστε τη χαρά και τη γαλήνη που προσφέρει ένας περίπατος στο δάσος, ή μια πλεύση σε μια θάλασσα ή μια λίμνη. Καθίστε κάπου ήρεμα, με τον καλό σας, με την οικογένειά σας, κι αφουγκραστείτε τα πουλιά που κελαηδάνε, ή παρατηρείστε με διακριτικότητα την ομορφιά της άγριας πανίδας. Δείτε την ομορφιά και κάντε την μέρος της ζωής σας. Διδάξτε την στα παιδιά σας. Από εκεί ξεκινούν όλα. Ο πλανήτης αυτός ανήκει σε όλους, στα βακτήρια, στα φυτά, στα ζώα, στα πουλιά, στα έντομα, αλλά είμαστε εμείς οι άνθρωποι που έχουμε την δύναμη και την υποχρέωση να τον φροντίσουμε, όχι για κανένα άλλο λόγο αλλά γιατί χωρίς τη φύση η ζωή μας θα γίνει πολύ πιο φτωχή.

Αγάπα τον πλησίον σου

«All you need is love», τραγουδούσαν οι Beatles πριν μερικές δεκαετίες, όταν φαινόταν πως το μόνο που χρειαζόταν ο κόσμος για να ευτυχίσει ήταν λίγη αγάπη. Σήμερα, που τα λεφτά αγοράζουν τα πάντα, η λέξη «love» έχει αντικατασταθεί από τη λέξη «money». Όμως, πόσο περισσότερο ευτυχισμένοι έχουμε γίνει; Αν πιστέψουμε τις στατιστικές οι μισοί από εμάς θα υποφέρουν από κατάθλιψη τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους. Η κατάθλιψη, σύμφωνα με τον Φρόιντ χαρακτηρίζεται από την «απώλεια της ικανότητας να αγαπάς». Ωστόσο η αγάπη, όπως όλοι ξέρουμε, είναι γεμάτη αντιφάσεις. Αγαπάμε τα λεφτά ή την ισχύ, αλλά αγαπάμε επίσης τους φίλους μας, τους συντρόφους μας, τα παιδιά μας, τους γονείς μας, τους σεισμόπληκτους της Αϊτής. Όχι σπάνια, η αγάπη είναι αιτία δυστυχίας. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην εγκαταλείφθηκε κάποτε από τον εραστή του. Στην τελευταία πράξη του αρχέτυπου love story, ο Ρωμαίος αυτοκτονεί γιατί νομίζει ότι η Ιουλιέττα είναι νεκρή. Ο κόσμος χάνεται όταν χάνουμε την αγάπη. Ο ερωτικός πόθος σέρνει ξοπίσω του την αυταπάτη, και μια προδοσία αρκεί για να συντριβούν τα πιο όμορφα όνειρα. Τότε, η αγάπη για την αλήθεια συγκρούεται με την αγάπη για κάποιον. Κι όπως είπε ο Σπινόζα, ««Η ευτυχία ή η δυστυχία μας εξαρτάται εξ΄ ολοκλήρου από την ποιότητα του αντικειμένου που αγαπάμε». Αγάπα ένα ρεμάλι και τη δυστυχία την έχεις στο τσεπάκι. Ταυτίζεται όμως η αγάπη με τον πόθο για κάτι, ή για κάποιον; Αν ναι τότε είμαστε όλοι καταδικασμένοι σε ένα αιώνιο δίλημμα: να αγαπάμε και να πονάμε, ή να μην αγαπάμε και να μην ζούμε.

Επιτρέψτε μου εδώ, να ζητήσω τη βοήθεια των παλαιοτέρων. Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι δεν γνώριζαν τη λέξη «αγάπη». Για τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη ή τον Επίκουρο υπήρχαν μόνον ο «έρως» και η «φιλία». Έρωτας: η αγάπη για κάτι που μας λείπει, η αγάπη που επιθυμεί και προσπαθεί να κατακτήσει, να πάρει, να κρατήσει. Σ΄αγαπώ, σε θέλω: δηλαδή θέλω να πιστέψω σε σένα. Ο έρωτας χρειάζεται την πίστη, αλλιώς είναι μια σκέτη δυστυχία. Κι όταν η πίστη, ή η εμπιστοσύνη, διαρραγεί… την ξέρετε τη συνέχεια. «Φιλία», πάλι, είναι όταν αγαπάμε αυτό που είναι παρόν, και χαιρόμαστε με την χαρά του. Έτσι αγαπάμε τη μάθηση, την ερωτική πράξη, τη στοργή, την συντροφικότητα, τους καλούς μας φίλους μας. Σε αντίθεση με τον «έρωτα» που πονά για αυτόν που απουσιάζει, η «φιλία» χαίρεται για εκείνον που μοιράζεται. Είναι η ανιδιοτελής αγάπη και οδηγεί κατευθείαν στην ευτυχία. Ο Επίκουρος τη συνιστούσε ανεπιφύλακτα στους μαθητές του.

Η λέξη «αγάπη» μπήκε στο ελληνικό λεξιλόγιο πολύ αργά και χάρη στον Χριστιανισμό. Ο Άγιος Παύλος στην περίφημη Επιστολή προς Κορινθίους περιγράφει το συναίσθημα που νοιώθει κάποιος για κάτι ασύγκριτα μεγαλύτερο από τον ίδιο, αλλά και αυτό που νιώθει ο Θεός για τον άνθρωπο. Ήταν μια επαναστατική σκέψη. Η έννοια της θεϊκής αγάπης θα έκανε τον Αριστοτέλη να βγεί από τα ρούχα του, αφού τη θεωρούσε γελοία: πώς ήταν δυνατόν οι παντοδύναμοι κι αθάνατοι θεοί να αγαπήσουν κάτι υποδεέστερο όπως ο αδύναμος, θνητός άνθρωπος; Ωστόσο το Ευαγγέλιο κύρηττε αυτή την νέα μορφή αγάπης, για κάποιον που δεν λυπάσαι για την απουσία του, ούτε χαίρεσαι για την παρουσία του, που δεν είναι ούτε εραστής, ούτε φίλος, απλά κάποιος που απλά υπάρχει, που τον αγαπάς χωρίς λόγο και χωρίς συμφέρον, χωρίς ανάγκη για ανταπόδοση, απλά για να τον αγαπάς. Αυτή, η νέα μορφή αγάπης, χωρίς εγωισμό, που αγκαλιάζει όλο τον κόσμο και που έχουμε ξεχάσει από καιρό, ήταν το μυστικό της αγιότητας.

Όμως τι σημασία μπορεί να έχει η αγιότητα σήμερα; Ως συνταγή για τον παράδεισο καμία, τουλάχιστον κατά την ταπεινή μου γνώμη. Ωστόσο αυτή η ακολουθία, από τον έρωτα, στη φιλία στην αγάπη, με κάνει να νιώθω πως υπάρχει ένα ταξίδι στην ψυχή του ανθρώπου με τρεις τουλάχιστον σταθμούς. Κι ότι ευτυχής θα πρέπει να είναι εκείνος που πήγε ως το τέλος. Που δεν έμεινε προσκολλημένος στον γλυκό πόθο να πιστέψει στο τίποτα, ούτε ικανοποιήθηκε με την ήπια μορφή της καθημερινότητας, αλλά ενηλικιώθηκε σε κάτι υψηλότερο και μεγαλύτερο.

Use it or lose it!

Ξεχνάτε συχνά πού βάλατε τα κλειδιά σας; Δεν θυμάστε εύκολα ονόματα; Είστε πάνω από 30; Ε, λοιπόν αγαπητές μου έχω νέα για σας. Καθίστε αναπαυτικά και χαλαρώστε, γιατί θα αρχίσω από τα άσχημα.

Η επίδοση του εγκεφάλου χειροτερεύει καθώς μεγαλώνετε, και δεν χρειάζεται να πάθετε άνοια ή Αλτσχάιμερ για να το διαπιστώσετε. Από τα τριάντα κι ύστερα η μνήμη παρακμάζει και γινόμαστε όλο και πιο αφηρημένοι. Για αυτό μην εκνευρίζεστε όταν καρβουνιάζετε το φαγητό επειδή το ξεχάσατε πάνω σε αναμμένο μάτι. Είναι απολύτως φυσιολογικό, και να του το εξηγήσετε να το καταλάβει κι εκείνος. Στο κάτω-κάτω της γραφής για αυτό υπάρχει και το pizza delivery. Επίσης, η ικανότητα πλοήγησης φθίνει σταθερά, οπότε γυναίκες-οδηγοί άνω των τριάντα προμηθευθείτε άμεσα έναν πλοηγό αυτοκινήτου (εγώ αγόρασα ένα και η ζωή μου στους δρόμους βελτιώθηκε θεαματικά, πιστέψτε με). Όμως εκεί που τα πράγματα αρχίζουν να σκουραίνουν σοβαρά είναι στον τομέα που οι επιστήμονες αποκαλούν «εκτελεστική λειτουργία» και σημαίνει το σύνολο των ικανοτήτων που σας επιτρέπουν να επιλέγετε την συμπεριφορά που είναι κατάλληλη για την περίπτωση. Με άλλα λόγια, την ικανότητα να συγκεντρώνεστε και να εστιάζετε στο προκείμενο χωρίς αντιπερισπασμούς. Οι περισσότερες από εσάς που με διαβάζετε έχετε καιρό ακόμα, αλλά καλό είναι να γνωρίζετε ότι από τα εβδομήντα κι ύστερα η εκτελεστική λειτουργία δουλεύει ρελαντί, που σε συνδυασμό με τα προβλήματα πλοήγησης εξηγεί γιατί ο παππούς και η γιαγιά δεν οδηγούν και τόσο καλά (ευτυχώς που ξεχνούν τα κλειδιά του αυτοκινήτου τους).

ΟΚ, και τώρα τα καλά νέα: πολλές εγκεφαλικές λειτουργίες δεν επηρεάζονται πολύ από την ηλικία, όπως το λεξιλόγιο το οποίο μάλιστα μπορεί και να βελτιωθεί καθώς μεγαλώνουμε. Ένας Ιάπωνας συνταξιούχος ξεκίνησε να μαθαίνει Κινεζικά στα 95 του και στα 100 του πήγε κι έδωσε μια διάλεξη στην Κίνα, στη γλώσσα τους! Επίσης αντέχουν οι επαγγελματικές δεξιότητες, εφ΄όσον συνεχίζετε να τις εξασκείτε.

Αλλά εκεί που τα μεγαλύτερα άτομα έχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα υπέρ των νεότερων είναι στον έλεγχο των συναισθημάτων τους. Η συχνότητα των αρνητικών συναισθημάτων μειώνεται με την ηλικία μέχρι να σταματήσει γύρω στα εξήντα, ενώ τα θετικά συναισθήματα παραμένουν περίπου τα ίδια. Οι μεγαλύτεροι παρεκτρέπονται σπανιότερα σε βρισιές ή σε βία ή σε άλλη αρνητική συμπεριφορά όταν εκνευρίζονται. Καθώς μεγαλώνουμε συγχωρούμε ευκολότερα.

Ο τρόπος ζωής έχει αποφασιστική επίδραση στο τι θα συμβεί στον εγκέφαλό μας και τις γνωστικές μας ικανότητες καθώς μεγαλώνουμε. Οι έρευνες δείχνουν ότι δύο είναι οι καλύτεροι τρόποι για να διατηρήσουμε την ευελιξία του μυαλού μας. Ο πρώτος έχει να κάνει με τα χόμπι και τον εθελοντισμό. Όσες εργάζεστε πνευματικά βρείτε τον τρόπο να ασχοληθείτε με κάτι χειρωνακτικό, όπως η κηπουρική ή η ζωγραφική. Εσείς που δουλεύετε με τα χέρια σας διαβάστε περισσότερα βιβλία και, ναι λοιπόν, λύστε και μερικά σουντόκου.

Ωστόσο, αυτό που πραγματικά θα κάνει τη διαφορά στο μέλλον του καθενός μας είναι η φυσική άσκηση. Υγιές μυαλό σε σώμα υγιές έλεγαν οι αρχαίοι και η σύγχρονη επιστήμη το επιβεβαιώνει. Η συνεπής γύμναση του σώματος διατηρεί σε καλή κατάσταση την καρδιά και το κυκλοφορικό, που με τη σειρά του συντηρεί τον εγκέφαλο ακμαίο. Δεν χρειάζεται να χτυπηθείτε στα γυμναστήρια. Η καλύτερη άσκηση για την καρδιά είναι ένας καθημερινός, ζωηρός περίπατος για είκοσι ή τριάντα λεπτά. Αν πάλι σας αρέσουν οι προκλήσεις δοκιμάστε το κολύμπι, και μάλιστα το χειμερινό. Ό,τι κι αν κάνετε θα πρέπει να ενταχθεί λειτουργικά στη ζωή σας, να σας μέρος της ρουτίνα σας, και όχι κάτι περιστασιακό. Και, φυσικά, μην ξεχνάτε να πίνετε λίγο κόκκινο κρασί πού και πού (όχι μπίρα ή σκληρά οινοπνευματώδη). Οι επιστήμονες θεωρούν ότι οι ουσίες που υπάρχουν στο κόκκινο κρασί μας προστατεύουν από το Αλτσχάιμερ, όπως επίσης και το καλό σεξ (για το οποίο όμως θα επανέλθω σε μελλοντική μου στήλη).

Ποτέ δεν ήταν καλύτερα (για τις γυναίκες)

Έλεγαν για τη Μάργκαρετ Θάτσερ, τη σημαντικότερη πρωθυπουργό της Βρετανίας στον εικοστό αιώνα ύστερα από τον Τσόρτσιλ, ότι ήταν η μόνη που «φορούσε παντελόνια» στο υπουργικό συμβούλιο. Με άλλα λόγια, the girl had balls. Σχήμα οξύμωρον θα μου πείτε, κάπως χιμαιρικό πιθανόν, ίσως και κομμάτι αποτρόπαιο, αλλά αυτό που εννοούσαν οι φίλτατοι, φλεγματικοί και όχι πλέον σεξιστές Βρετανοί ήταν ότι η ιστορία είχε περάσει από μια κρίσιμη καμπή. Ότι οι γυναίκες στις δυτικές κοινωνίες δεν ήταν πια «αλυσοδεμένες στο νεροχύτη»· γίνονταν υπουργοί και πρωθυπουργοί, επιχειρηματίες και διευθυντές πολυεθνικών, διεκδικούσαν δυναμικά όχι απλά μια θέση στον ήλιο αλλά τον ίδιο τον ήλιο.

Πολλά τα γεγονότα που συνέτειναν σε αυτό: το δικαίωμα ψήφου, του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, το δικαίωμα στην εργασία, τα σχετικά εύκολα διαζύγια με τις αξιοσημείωτες διατροφές, η εφεύρεση του αντισυλληπτικού. Ειδικά το τελευταίο έδωσε στις γυναίκες τη δύναμη να διαθέτουν το σώμα τους όπως εκείνες θέλουν, να επιλέγουν εάν και πότε θα μείνουν έγκυες – με άλλα λόγια κατέστησε τις σεξουαλικές επιλογές τους ισοδύναμες με εκείνες των ανδρών. Μπορεί η σεξουαλική απελευθέρωση να σκανδαλίζει ακόμα τις εκκλησίες και τους κατά καιρούς ηθικούς ταγούς (κατά κανόνα όλοι τους άνδρες), αλλά γεγονός παραμένει ότι από τη στιγμή που το τζίνι βγήκε από το λυχνάρι καμία δύναμη στον κόσμο δεν θα καταφέρει να το ξαναβάλει πίσω. Η 42χρονη υπουργός Δικαιοσύνης της Γαλλίας Rachida Dati έμεινε έγκυος και δεν είπε σε κανέναν με ποιόν το έκανε – δικαίωμά της! Κι όταν πριν ένα χρόνο η Johanna Siguroardottiv έγινε πρωθυπουργός της Ισλανδίας, το γεγονός ότι ήταν ανοιχτά λεσβία απλά σημειώθηκε· ούτε συζητήθηκε, ούτε σόκαρε.

Μπορεί να μην έχουμε φτάσει σε επίπεδο εμπροσθοφυλακής την Ισλανδία, ωστόσο και στη χώρα μας έχουν γίνει τεράστια βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Από τη δεκαετία του 1950 έως σήμερα η θέση της Ελληνίδας στην κοινωνία μας έχει αλλάξει θεαματικά. Αν βγάλουμε συμπέρασμα από τις παλιές, ελληνικές ταινίες, η ιδανική μοίρα για μια γυναίκα συνοψιζόταν κάποτε στην ανεύρεση φιλότιμου, και κατά προτίμηση ευκατάστατου, συζύγου ώστε – αφού μετακομίσουν εν χορδαίς και τυμπάνοις σε πολυπόθητο διαμέρισμα νεόδμητης πολυκατοικίας - να αρχίσουν ευθύς αμέσως την τεκνοποίηση. Ο νυν πρωθυπουργός, προς τιμήν του, θεώρησε ότι η σύνθεση του υπουργικού του συμβουλίου όφειλε να είναι μοιρασμένη ανάμεσα στα δύο φύλα. Και το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης έφτασε στο παρά τρίχα να ψηφίσει ως ηγέτη του μια γυναίκα. Όχι άσχημα, για μια μικρή μεσογειακή χώρα με διεθνές σήμα κατατεθέν της τον Ζορμπά.

Οι γυναίκες λοιπόν βρίσκονται πια σε θέση, και θέσεις, ισχύος. Απολαμβάνουν ίσα δικαιώματα με τους άντρες, έχουν τα κλειδιά στο executive lavatory, αγοράζουν με τα λεφτά τους Lexus, πηγαίνουν διακοπές μόνες τους, και επιλέγουν εκείνες τους συντρόφους τους. Ωστόσο, αν και οι προξενήτρες τύπου Βασιλειάδου εξέλειψαν (για να αντικατασταθούν εν μέρει από το Facebook) κάτι σάπιο φαίνεται να υπάρχει στο…χειραφετημένο βασίλειο Δανιμαρκίας. Ίσως έχει να κάνει με το γεγονός ότι πολλές γυναίκες, ως εργαζόμενες μητέρες, νιώθουν σα να βρέθηκαν ξαφνικά με περισσότερα βάρη από όσα υπολόγιζαν – ή επιζητούσαν. Και άλλες, εκείνες που βλέπουν την καριέρα τους να απογειώνεται, νιώθουν πως κάτι χάνουν αναβάλλοντας διαρκώς το πότε θα ξεκινήσουν οικογένεια.

Και ιδού το μέγα δίλημμα του αιώνα· η απελευθέρωση των γυναικών από το νεροχύτη τις έφερε στον επαγγελματικό στίβο ανάστημα με τους άνδρες. Ωστόσο δεν συνέτεινε να ακυρώσει τη θεμελιώδη βιολογική αναγκαιότητα του φύλου τους που συσπειρώνεται γύρω από την μητρότητα. Κι ενώ οι άνδρες μπορούν με αρκετά μεγαλύτερη ευκολία να αποποιηθούν τις ευθύνες των παιδιών και να το σκάσουν με τους κολλητούς τους για το ματς, οι γυναίκες φαίνεται να είναι ακόμα δεσμευμένες ηθικά, ίσως και ενστικτωδώς, στη στοργή και τη φροντίδα που οφείλουν στα απότοκά τους. Ποιο θα πρέπει να είναι το επόμενο βήμα; Καλύτεροι, φθηνότεροι και περισσότεροι παιδικοί σταθμοί; Κάποιος μαγικός τρόπος της ιατρικής ώστε να μπορεί μια γυναίκα να τεκνοποιεί στα εξήντα; Επιστροφή στη φύση (όποια κι αν είναι αυτή);

Caveat scriptor: Ο κίνδυνος που διατρέχω μιλώντας - άνδρας ων - για την κατάσταση των γυναικών. Ως υπεράσπισή μου ας ανακαλέσω στη μνήμη την διάσημη, ύστατη δήλωση του Φρόιντ: «Το μεγάλο ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί, και το οποίο ούτε εγώ μπόρεσα να απαντήσω παρά τα 30 χρόνια της έρευνας μου στη θηλυκή ψυχή, είναι: ‘Τι θέλει μια γυναίκα;’». Κυρίες μου, ο λόγος σε εσάς…

Το IQ των έξυπνων αποφάσεων

Μήπως ανήκετε σε εκείνες που απαιτούν το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα, είτε αποφασίζετε πού να πάτε διακοπές είτε πού να φάτε το μεσημέρι; Πού όταν, για παράδειγμα, χρειάζεται να κάνετε μια μικρή αλλαγή στο στιλ σας ξοδεύετε αρκετό χρόνο μελετώντας επισταμένως τα περιοδικά μόδας, επισκεπτόμενες συστηματικά τις βιτρίνες και δοκιμάζοντας ουκ ολίγα μοντελάκια μέχρι να βρείτε, επιτέλους, εκείνο που σας ταιριάζει; Και που, όταν τελικά επιλέξετε και αποχωρείτε από το μαγαζί με γεμάτες τσάντες στα χέρια, αναρωτιέστε αν όντως πήρατε τη σωστή απόφαση και αν η επιλογή σας ήταν η καλύτερη δυνατή; Αν ναι, τότε έχετε προσβληθεί από την πιο διαδεδομένη και παράδοξη «ασθένεια» της εποχής μας: από την «τυραννία των πολλών επιλογών».

Ο διάσημος Αμερικανός ψυχολόγος Barry Schwartz στο βιβλίο του «Το παράδοξο των επιλογών» ισχυρίζεται ότι οι εξαιρετικά πολλές επιλογές που έχουμε στις ανεπτυγμένες, καταναλωτικές κοινωνίες, αποτελούν την κυριότερη αιτία της επιδημίας κατάθλιψης που μας μαστίζει. Όχι μόνον μας παραλύουν ψυχικά, αλλά μας κάνουν να αισθανόμαστε λιγότερο ικανοποιημένοι, ακόμα κι όταν τελικά παίρνουμε μια απόφαση, υπονομεύοντας έτσι την ευτυχία μας. Κι αυτό διότι οι περισσότεροι από εμάς είμαστε «μεγιστοποιητές» - προσπαθούμε δηλαδή να επιλέξουμε πάντα το καλύτερο δυνατόν, με κίνδυνο τελικά να μην αποφασίσουμε για τίποτα. Οι μεγιστοποιητές ξοδεύουν πολύ χρόνο ανησυχώντας για τις διαφορές, όσο μικρές και να είναι. Σε μια καταναλωτική κοινωνία όπου υπάρχουν παντού επιλογές, οι μεγιστοποιητές υποφέρουν από την ανικανότητά τους να αναγνωρίζουν πότε μια εναλλακτική λύση είναι αρκετά καλή.

Μια φίλη μου προσπαθεί εδώ κι ένα χρόνο να τελειώσει το σπίτι της αλλά δεν το καταφέρνει διότι αλλάζει διαρκώς γνώμη. Επειδή ακριβώς υπάρχουν τόσες πολλές επιλογές– σε πλακάκια, ξύλινα πατώματα, χερούλια, είδη υγιεινής, έπιπλα, κλπ – οι προσδοκίες που έχει για το τελικό αποτέλεσμα είναι τόσο υψηλές που…καμία από τις επιλογές της δεν την ικανοποιεί απόλυτα. Στο τέλος έχει καταλήξει να κατηγορεί τον εαυτό της για τα λεφτά που έχει ξοδέψει ράβοντας και ξηλώνοντας. Σκέφτεται μάλιστα να ζητήσει τη βοήθεια ψυχοθεραπευτή. Και υπάρχουν κι άλλες ψυχές εκεί έξω που βασανίζονται από το πλήθος των επιλογών τους, για το ποια δουλειά να κάνουν, σε ποιο σχολείο να πάνε τα παιδιά τους, ή ποιόν να παντρευτούνε. Κι εδώ βρίσκεται μια ακόμα ειρωνεία: όσο πιο πετυχημένη επαγγελματικά είστε τόσο περισσότερες επιλογές έχετε, και άρα τόσο πιο ευάλωτη στην τυραννία τους.

Ευτυχώς, υπάρχει λύση. Μια δεύτερη κατηγορία τρόπου λήψης αποφάσεων η οποία φέρνει μεγαλύτερη ικανοποίηση: η «βελτιστοποίηση», ένας όρος που αναφέρεται στην πράξη της επιλογής μιας εναλλακτικής λύσης που είναι απλώς επαρκής για να ικανοποιήσει έναν σκοπό. Οι «βελτιστοποιητές» ψάχνουν μέχρι να βρουν κάτι αρκετά καλό, και έπειτα σταματούν την έρευνα. Είναι αποφασιστικοί, δεν κοιτάζουν πίσω και μετανιώνουν ελάχιστα, ακόμη και για τα λάθη τους. Όπως λέει η παροιμία, το τέλειο είναι ο εχθρός του καλού. Το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ενός βελτιστοποιητή είναι ένας χρηματιστής ο οποίος πρέπει να πάρει εκατοντάδες αποφάσεις καθημερινά και δεν έχει τον χρόνο να σκεφτεί δεύτερη φορά.

Ο ψυχολόγος Barry Schwartz, ο οποίος εκλαΐκευσε τον διαχωρισμό ανάμεσα στους μεγιστοποιητές και τον βελτιστοποιητές, έχει τονίσει ότι οι βελτιστοποιητές είναι, κατά μέσο όρο, πιο ευτυχισμένοι από τους μεγιστοποιητές. Στην παλιά καλή εποχή, όταν πήγαινες στο μπακάλη και το μόνο που μπορούσες να αγοράσεις ήταν τυρί φέτα και ρέγκες, ήμασταν όλοι βελτιστοποιητές. Στη σύγχρονη εποχή των σουπερμάρκετ και των ντελικατέσεν - σε όλα τα επίπεδα της ζωής - είναι εύκολο να χάσεις το μπούσουλα και, τελικά, να μείνεις νηστικός. Μην με παρεξηγείτε. Πιστεύω ακράδαντα ότι η εποχή μας είναι καλύτερη από τις προηγούμενες. Η υλική ευμάρεια είναι σίγουρα προτιμότερη από την ανέχεια και τη φτώχια. Σε αυτό δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Όμως θα πρέπει να μάθουμε τον τρόπο για να διαχειριστούμε έξυπνα τις επιλογές που μας προσφέρονται. Ίσως το μυστικό της ευτυχίας είναι να χαμηλώσουμε κάπως τις προσδοκίες μας. Να μην περιμένουμε την απόλυτη ικανοποίηση από τις επιλογές μας, από τη δουλειά μας, από το εστιατόριο που αποφασίσαμε να φάμε, από το σύντροφό μας, από τους φίλους μας, από τα παιδιά μας. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να εκπλαγεί ευχάριστα από κάτι. Να αφήσουμε τη ζωή να μας ξαφνιάσει πού και πού. Ίσως το IQ των έξυπνων επιλογών είναι να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να μην είναι απολύτως τέλειος.

Buy-ology

Οι πρωτόγονοι πρόγονοί μας μπορεί να μην είχαν τη δυνατότητα του window-shopping, ωστόσο εμείς σήμερα, χιλιάδες χρόνια μετά, δεν διαφέρουμε καθόλου από αυτούς όταν μπαίνουμε σε ένα πολυκατάστημα. Όπως εκείνοι έμπαιναν σε ένα δάσος κι άρχιζαν να συλλέγουν καρπούς με βάση το χρώμα και τη γεύση, έτσι κι εμείς επιλέγουμε αυτά που μας τραβούν περισσότερο την προσοχή και που πρόκειται να μας προσφέρουν τη μεγαλύτερη ευχαρίστηση. Οι ανάγκες, βέβαια, διαφέρουν. Αγοράζουμε τέσσερα ζευγάρια παπούτσια ενώ χρειαζόμαστε μόνον ένα διότι, αντίθετα από την πρωτόγονη προγιαγιά μας που δεν είχε πού να πάει εκτός από τη σπηλιά, έχουμε να βγούμε και άρα να ταιριάξουμε διάφορα φορέματα, μπιζού κτλ. Ή τουλάχιστον αυτή θα ήταν μια «λογική» εξήγηση για τον καταναλωτισμό μας: ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μια σύνθετη ζωή, έχει σύνθετες ανάγκες, άρα πρέπει να αγοράζει, και να αγοράζει, και να αγοράζει.

Η αλήθεια, βέβαια, βρίσκεται αλλού· πιο βαθιά, στο μέρος που στην εποχή της ψυχανάλυσης ονομαζόταν «υποσυνείδητο». Αγοράζουμε μια Vuitton γιατί θέλουμε να δείξουμε την κοινωνική υπεροχή μας, όχι γιατί δεν έχουμε πού να βάλουμε το κραγιόν και τα κλειδιά. Οι άντρες ονειρεύονται να αποκτήσουν μια Ferrari, όχι διότι το Fiat δεν εκπληρώνει εξίσου καλά το ζητούμενο της μεταφοράς τους από το Α στο Β, αλλά διότι έτσι θα δείξουν στις γυναίκες ότι είναι τόσο ισχυροί που δεν τους νοιάζει η αλόγιστη σπατάλη. Τι όμως είναι το «υποσυνείδητο»; Και πώς μας οδηγεί στις επιλογές μας;

Ο Δανός μάρκετινγκ γκουρού Martin Lindstorm χρηματοδότησε πρόσφατα μια εκτενή επιστημονική έρευνα εκεί που εδράζει το υποσυνείδητο, δηλαδή στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Χρησιμοποιώντας υπερσύγχρονα μηχανήματα εγκεφαλικής τομογραφίας κατάφερε να εντοπίσει τα μέρη του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται όταν μας καταλαμβάνει καταναλωτική μανία. Τα ευρήματά του, ήταν πραγματικά εντυπωσιακά και αποτελούν μια μικρή Βίβλο του λεγόμενου «νευρομάρκετινγκ».

Τι συμβαίνει λοιπόν όταν καλούμαστε να πληρώσουμε για κάτι που θέλουμε πολύ; Στη θέα μιας τσάντας Louis Vuitton ή μιας Gucci σε φουλ τιμή «παίρνουν φωτιά» τα εγκεφαλικά κέντρα που δείχνουν την εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στον ενθουσιασμό για την προκείμενη αγορά και… στις τύψεις για την επιλογή ενός τόσο ακριβού προϊόντος. Όταν όμως στους καταναλωτές που έλαβαν μέρος στα πειράματα έδειξαν τα ίδια προϊόντα με σημαντική έκπτωση η «σύγκρουση» ελαττώθηκε, ενώ αυξήθηκε κατακόρυφα η αδημονία για την ευχαρίστηση που προσφέρει μια τέτοια αγορά.

Φυσικά, δεν είναι τυχαίο που τόσα και τόσα προϊόντα διαφημίζονται από όμορφα κορίτσια και αγόρια. Το σεξ «πουλάει» γιατί στον εγκέφαλό μας υπάρχουν κάποια κύτταρα που ονομάζονται «καθρεπτικά» και που, όταν π.χ. βλέπουμε ένα μοντέλο να φοράει ένα μπικίνι…ταυτιζόμαστε. Είναι σα να φοράμε εμείς το ίδιο μπικίνι και να είμαστε το ίδιο σέξι. Αυτό εξηγεί επίσης γιατί το 90% των ανδρικών εσωρούχων αγοράζονται από γυναίκες για τους άντρες τους. Θα προσέξετε ότι τα μοντέλα που φιγουράρουν στις συσκευασίες αφήνουν πάντα να διαφαίνεται πόσο προικισμένα είναι, κάνοντας τα καθρεπικά κύτταρα του μυαλού σας να φανταστούν τους άντρες σας στη θέση τους.

Ίσως ο πιο αναπάντεχος παράγοντας που προέκυψε από την έρευνα και που μας ωθεί σε ψωνοθεραπευτική φρενίτιδα, ήταν ο φόβος. Όσο περισσότερο στρες έχουμε, τόσο πιο πολύ φοβόμαστε, και αναζητούμε κάπου γερά για να πιαστούμε. Αυτή η αναζήτηση για σιγουριά μεταφράζεται στον εγκέφαλο σε ντοπαμίνη, μια ουσία που εκκρίνεται όταν κάτι μας προσφέρει ευχαρίστηση. Μια παρενέργεια της υπερβολικής έκκρισης ντοπαμίνης είναι ότι μας κάνει να θέλουμε πράγματα. Μας ανεβάζει σε ένα διαρκώς επιταχυνόμενο ασανσέρ από το οποίο μας είναι αδύνατον να κατέβουμε. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που σε περιόδους προσωπικών κρίσεων, με την αυτοπεποίθησή μας στο ναδίρ, βγαίνουμε για ψώνια. Φυσικά, οι διαφημιστικές εταιρίες το γνωρίζουν αυτό. Ουκ και λίγα διαφημιστικά μας προειδοποιούν ότι αν δεν αγοράσουμε το τάδε αποσμητικό ή το δείνα σαμπουάν θα είναι σαν να εγκαθιστούμε τον ανθρωποδιώχτη πάνω μας.

Για αυτό φιλενάδες, την επόμενη φορά που θα βγείτε στη γύρα για ευκαιρίες, απενεχοποιηθείτε! Πάψτε να σκέφτεστε, κι αφήστε το ένστικτο να σας οδηγήσει. Έτσι κι αλλιώς, κανείς δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά.

H ανακάλυψη της θηλυκότητας

Σήμερα θεωρούμε την ιδέα της θηλυκότητας δεδομένη, κι ας την ερμηνεύει ο καθ΄ ένας με όποιον τρόπο θέλει. Αν σας ρωτούσα τι είναι πιθανόν να μου απαντούσατε ότι αποτελεί την πεμπτουσία του γυναικείου φύλου, το je ne sais quoi που κάνει τις γυναίκες να διαφέρουν από τους άντρες, συμπληρωματικές μεν αλλά και ανταγωνιστικές προς αυτούς, και μερικές φορές σχεδόν από άλλο πλανήτη. Μόνο που η θηλυκότητα – σαν τον αέρα ή το νερό – δεν είναι καθόλου μα καθόλου χειροπιαστή. Ξεφυλλίστε το περιοδικό που κρατάτε στα χέρια σας, ρίξτε μια ματιά στις διαφημίσεις, στα μοντέλα που ποζάρουν και θα δείτε τις πολλές και διαφορετικές εκδοχές του θηλυκού τον 21^ο αιώνα. Η μοντέρνα γυναίκα έχει τόσα πρόσωπα και τόσες εκδοχές όσες ορίζουν η φαντασία του κάθε στιλίστα, αλλά και του κάθε ποιητή, συγγραφέα, ψυχολόγου ή καλλιτέχνη.

Δεν ήταν πάντα έτσι. Υπήρχε μια εποχή που η ιδέα της θηλυκότητας δεν υπήρχε καν. Θα πρέπει κανείς να ανατρέξει στην ιστορία της τέχνης για να αναδιφήσει πότε και με ποιόν τρόπο η ανθρωπότητα ανακάλυψε – κυριολεκτικά – την έννοια του θηλυκού που έχουμε σήμερα: την άστατη, απρόβλεπτη, ανείπωτα μυστηριώδη και τυραννικά ποθητή, ιδεατή γυναίκα. Θα πρέπει να πάμε πίσω στην Αρχαία Ελλάδα, εκεί που γεννήθηκε η κοσμική τέχνη.

Στην αυστηρά ανδροκρατούμενη κοινωνία της αρχαϊκής και κλασσικής εποχής οι γυναίκες περιορίζονταν στο ρόλο είτε της παρθένας (πριν το γάμο) είτε της παντρεμένης μητέρας-δέσποινας, αμφότεροι ρόλοι καθορισμένοι απόλυτα από τους άντρες-κηδεμόνες τους, τον πατέρα ή τον σύζυγο. Το ερωτικό ιδεώδες ήταν οι νεαροί άρρενες έφηβοι, στους οποίους οι άντρες έβλεπαν να αντικατοπτρίζεται το είδωλό τους, ένα είδωλο με τέλειες αναλογίες και θεϊκές ικανότητες. Για αιώνες, τα μόνα γυμνά αγάλματα απεικονίζουν άρρενες θεούς ή ημίθεους ή κούρους, νεαρά δηλαδή αγόρια. Οι κόρες ήταν πάντα ντυμένες, με στενές λεκάνες και σχεδόν ανύπαρκτα στήθη, να μοιάζουν με ευνουχισμένους άντρες, με ατελή όντα, όπως άλλωστε ήταν και η αντίληψη της κοινωνίας για αυτές. Φυσικά, κάτω από τα προσχήματα σιγόβραζε μια άλλη πραγματικότητα, που εκδηλωνόταν πότε-πότε, σε μια Λυσσιστράτη του Αριστοφάνη ή μια Μήδεια του Ευριπίδη. Για τους αρχαίους Αθηναίους ωστόσο ήταν ακατάληπτο μια καθωσπρέπει κι ευπρεπής γυναίκα –μια μη-εταίρα δηλαδή – να θεωρηθεί ως αντικείμενο ερωτικού πόθου. Αν και προστάτιδα του έρωτα ήταν μια θηλυκή θεότητα, η Αφροδίτη, ο Έλληνας αρσενικός θαύμαζε την αρρενωπότητα και το σφρίγος, και η λέξη «έρωτας» αφορούσε κατά κανόνα σχέσεις ανάμεσα σε άντρες.

Μέχρι που ήρθε στο προσκήνιο ένας μεγάλος επαναστάτης της τέχνης, ο Πραξιτέλης και έκανε το εντελώς αδιανόητο: όχι μόνον έγδυσε τη θεά του έρωτα, αλλά την κατέστησε αρχέτυπο για όλες τις γυναίκες του κόσμου από τον 4^ο αιώνα μέχρι σήμερα.

Το να γδύσεις τη θεά χρειαζόταν πολλά κότσια. Σύμφωνα με το μύθο, η Αφροδίτη προστάτευε τη γύμνια της, και ο θνητός που από λάθος ή απερισκεψία την έπαιρνε μάτι πέθαινε επί τόπου. Η Αφροδίτη του Πραξιτέλη αναδύεται από το λουτρό της σφίγγοντας με το αριστερό της χέρι ένα ιμάτιο που δεν κρύβει τίποτα ενώ με το δεξί προσπαθεί να κρύψει κάπως τα απόκρυφά της. Είναι μια αισθησιακή και χειροπιαστή γυναίκα, ένα απόλυτο θηλυκό, απαλλαγμένο από σεμνοτυφίες, προκλητικό και απαράμιλλο. Είναι επίσης άκρως επικίνδυνη. Στέκεις, εσύ ο θνητός, και την βλέπεις, ξαφνιάζεσαι όπως ξαφνιάζεται κι εκείνη, μόνο που εκείνη είναι θεά. Θα σε αφήσει άραγε να ζήσεις, να την πλησιάσεις και να ενωθείς ερωτικά μαζί της, ή θα σε μετατρέψει σε στήλη άλατος; Το κορμί της Αφροδίτης του Πραξιτέλη δεν έχει καμιά σχέση με τα ατελή αρσενικοθήλυκα της εποχής της. Σε κάθε εκατοστό του κορμιού της αποκαλύπτεται η απαγορευμένη δύναμη του ερωτικού πάθους. Ο μεγάλος γλύπτης σε μια στιγμή θεϊκής έμπνευσης, έπλασε, κυριολεκτικά, τη γυναίκα.

Η γυμνή θεά του, στην αρχή σόκαρε του συντηρητικούς Αθηναίους. Όμως πολύ γρήγορα τους κέρδισε, και με τον καιρό κατέκτησε ολάκερο τον κόσμο, τα μυαλά και τα όνειρά όλων μας. Από τότε, η γυμνή θεά του έρωτα είναι η κάθε γυναίκα.