«O κώδικας του Αρχιμήδη»

Η ιστορία του Παλίμψηστου του Αρχιμήδη είναι μυθιστορηματική. Ο μεγάλος μαθηματικός και μηχανικός έζησε στις Συρακούσες τον 3^ο αιώνα π.Χ., ωστόσο το συγκεκριμένο αντίγραφο έγινε από κάποιον άγνωστο γραφιά τον 10^ο αιώνα. Τρεις αιώνες αργότερα το αντίγραφο ξύθηκε για να δημιουργηθεί ένα τελείως διαφορετικό βιβλίο. Μοναχοί (κατά πάσα πιθανότητα στο μοναστήρι του Αγίου Σάββα ανατολικά της Βηθλεέμ) δίπλωσαν ύστερα τις σελίδες του βιβλίου και το μετέτρεψαν σε προσευχητάρι. Ευτυχώς, το ξύσιμο δεν ήταν τέλειο, και το 1906 το παλίμψηστο εμφανίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, στα χέρια του Δανού φιλόλογου Γιόχαν Λούντβιχ Χάιμπεργκ, ο οποίος το μελέτησε και έκανε την πρώτη παγκόσμια δημοσίευση των έργων. Το παλίμψηστο θα εξαφανιστεί για το μεγαλύτερο μέρος του 20^ου αιώνα, μέχρι τις 29 Οκτωβρίου 1998 όταν, σε δημοπρασία στην οποία συμμετείχε ανεπιτυχώς το Ελληνικό Δημόσιο, κατακυρώνεται σε έναν ανώνυμο συλλέκτη. Η τιμή: 2 εκατομμύρια δολάρια. Είχε προηγηθεί δικαστικός αγώνας του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων εναντίον του Οίκου Δημοπρασιών Christies, επίσης ανεπιτυχής. Ο άγνωστος συλλέκτης φρόντισε να δοθεί το παλίμψηστο προς μελέτη στον εκλεκτό Γουίλιαμ Νόελ, διευθυντή του Μουσείου Τέχνης Walters της Βαλτιμόρης, και έναν από τους συγγραφείς του βιβλίου. Θα πρέπει να είμαστε μάλλον ευγνώμονες για την έκβαση τούτη. Ο Νόελ, μαζί με τον κλασικιστή Ρέβιελ Νετζ του Πανεπιστήμιου του Στάνφορντ, κατάφεραν με τις πιο σύγχρονες μεθόδους της τεχνολογίας, αλλά και τις γνώσεις της συγκριτικής φιλολογίας, να διαβάσουν τα χαμένα κείμενα και να μας προσφέρουν αυτό το ανεκτίμητο ντοκουμέντο αρχαίας σοφίας.

Ο «Κώδικας» είναι ένα από τα τρία βιβλία του Αρχιμήδη που είναι γνωστά, ωστόσο πολλά από τα μέρη του δεν είχαν μέχρι σήμερα πλήρως αποκωδικοποιηθεί. Συμπεριλαμβάνει επτά από τα έργα του Αρχιμήδη, εκ των οποίων «η μέθοδος επί των μηχανικών θεωρημάτων» και «το Στομάχιον» αποτελούν τα μοναδικά σωζόμενα αντίγραφα. Το παλίμψηστο περιέχει και έργα τρίτων, του πολιτικού Υπερείδη, ένα σχόλιο για τον Αριστοτέλη και ένα έργο του Αλέξανδρου του Αφροδισέα. Ωστόσο, είναι η μορφή του Αρχιμήδη, του πρώτου ίσως επιστήμονα στην ιστορία (με τη σύγχρονη έννοια της επιστήμης), που καθιστά το ενδιαφέρον της σύγχρονης αποκρυπτογράφησης απαράμιλλο.

Οι δύο Αμερικανοί συγγραφείς παίρνουν σειρά καθώς εναλλάσσουν κεφάλαιο με κεφάλαιο τις προσωπικές τους αφηγήσεις. Ο Νόελ εξηγεί το ιστορικό του παλίμψηστου, και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η πολυφασματική απεικόνιση με ακτίνες Χ για να αποκαλυφθεί το ξεθωριασμένο κείμενο. Ο Νετζ περιγράφει τα μαθηματικά του Αρχιμήδη, και τη σημασία της αποκωδικοποίησής του για την ιστορία των μαθηματικών. Οι αρχαίοι Έλληνες προσέγγιζαν τα μαθηματικά με οπτικό τρόπο και κάθε προσπάθεια αποκρυπτογράφησης οφείλει να λαμβάνει υπόψη της την ιδιαιτερότητα αυτή. Τα διαγράμματα και οι επεξηγήσεις αποκάλυψαν μια σειρά από εντυπωσιακές επινοήσεις του μεγάλου μαθηματικού της Ελληνιστικής περιόδου, λύσεις σε προβλήματα που θα ανακάλυπταν ξανά μετά από αιώνες ο Νεύτωνας και ο Leibnitz χρησιμοποιώντας τον ολοκληρωτικό λογισμό.

Ξεχωρίζει επίσης η έννοια του απείρου, και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίστηκε από τον Αρχιμήδη. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μια ανήσυχη σχέση με το άπειρο θεωρώντας το ταυτόσημο με την αταξία και το χάος. Ο Νετζ μας παρουσιάζει κείμενο του Αρχιμήδη που αναφέρεται στη σύγκριση δύο απείρων συνόλων, προτείνοντας ότι έχουν το ίδιο μέγεθος επειδή μπορούν να μπουν σε μια μονοσήμαντη αντιστοιχία. Σήμερα, οι μαθηματικοί χρησιμοποιούν την ίδια λογική για να εξετάσουν αν δύο σύνολα είναι ισοδύναμα σε μέγεθος. Η σημασία της ανακάλυψης αυτής είναι μεγάλη διότι, αν εξαιρέσει κανείς κάποιες ιδέες για το άπειρο που βασάνισαν το μυαλό του Γαλιλαίου, η ιδέα του απείρου επανήλθε στα σύγχρονα μαθηματικά δύο χιλιάδες χρόνια μετά τον Αρχιμήδη, χάρη στο μεγάλο Γερμανό μαθηματικό Γεώργιο Κάντωρ.

Μία ακόμα ανακάλυψη των μελετητών ήταν ο υπολογισμός του Αρχιμήδη για το εμβαδόν κάτω από μια παραβολή, και η ανάλυση ενός παιδικού παζλ με το όνομα Στομάχειον. Το τελευταίο, αν και πολλά σημεία δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί πλήρως, θεωρείται ως το μοναδικό σωζώμενο έργο αρχαιοελληνικών συνδιαστικών μαθηματικών.

Η άψογη μετάφραση του Τεύκρου Μιχαηλίδη δείχνει ιδιαίτερο μεράκι, προσοχή στη λεπτομέρεια, και μια πνευματική συγγένεια ανάμεσα σε συγγραφέα και μεταφραστή που λειτουργεί προς όφελος του αναγνώστη. Μπορεί να μην έχουμε το παλίμψηστο στην προθήκη ενός εκ των Μουσείων μας - να το καμαρώνουμε χωρίς να καταλαβαίνουμε πολλά - μπορούμε ωστόσο να διατρίψουμε στην πεμπτουσία του, μέσα από τις σελίδες του εξαιρετικού αυτού πονήματος.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Με ούριο άνεμο δεν χρειάζονταν περισσότερες από δύο εβδομάδες για να φτάσει το πλοίο με το γράμμα του Αρχιμήδη από τις Συρακούσες στην Αλεξάνδρεια. Μετά τη θυσία του Ποσειδώνα, ένδειξη ευγνωμοσύνης για το ασφαλές ταξίδι, κάποιος θα μετέφερε τον κύλινδρο στον αποδέκτη του, εναποθέτοντάς τον στα ασφαλή χέρια του υπεύθυνου λόγιου και εραστή των κυλίνδρων, του Ερατοσθένη.

Προφανώς ο Ερατοσθένης θα τοποθέτησε την επιστολή του Αρχιμήδη στο τμήμα επιστημονικών έργων της βιβλιοθήκης ανάμεσα στους άλλους κυλίνδρους με τις πραγματείες του ίδιου συγγραφέα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι παράγγειλε αμέσως αντίγραφα της επιστολής, αν λάβει κανείς υπόψιν του τη διατυπωμένη ελπίδα του Αρχιμήδη ότι οι επερχόμενες γενεές θα διάβαζαν την επιστολή του. Ενδεχομένως ένα από τα αντίτυπα θα τοποθετήθηκε στον ναό του Σαράπιδος.

“Καλός μουσουλμάνος, κακός μουσουλμάνος»: Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ψυχρός Πόλεμος και τα αίτια της τρομοκρατίας

Μπορεί οι ιστορικοί του μέλλοντος να την χαρακτηρίσουν διαφορετικά, ωστόσο για το σημερινό κόσμο η 11^η Σεπτεμβρίου 2001 καθόρισε μια σημαντική ιστορική καμπή. Ήταν η μέρα που όλοι αντιληφθήκαμε μια νέα πραγματικότητα: την αδίστακτη απειλή από έναν νέο εχθρό της παγκόσμιας ειρήνης και ασφάλειας που ονομάζεται ισλαμική τρομοκρατία. Για τον Μαχμούντ Μαμντάνι, το συγγραφέα του βιβλίου, η μέρα εκείνη ήταν το ιστορικό αναπόφευκτο της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το τίμημα της τελικής νίκης της ατλαντικής υπερδύναμης εναντίον της κομμουνιστικής Σοβιετικής Ένωσης.

Ανατρέχοντας σε περιστατικά εμπλοκής της CIA στο Λάος, στη Λατινική Αμερική, στην Αφρική και στον Αραβικό κόσμο, καθώς και στο γεγονός της απροκάλυπτης υποστήριξης ενός ολοένα και αυταρχικότερου Ισραήλ από την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, ο συγγραφέας προσπαθεί να τεκμηριώσει τη θέση του ότι οι κομάντος αυτοκτονίας που οδήγησαν τα αεροπλάνα πάνω στους Δίδυμους Πύργους, ή εκείνοι που ανατινάζονται καθημερινά στη Βαγδάτη και στην Καμπούλ ως ανθρώπινες-βόμβες, είναι η αντίδραση ενός αμυνόμενου Ισλάμ στην απροκάλυπτη επίθεση που δέχεται από μια υπερεξοπλισμένη Αμερική. Για το συγγραφέα, η εισβολή στο Ιράκ αποτελεί την αδιαφιλονίκητη απόδειξη των υστερόβουλων προθέσεων της μοναδικής σήμερα υπερδύναμης. Λέει χαρακτηριστικά σε ένα απόσπασμα:

Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να αντικαταστήσουν και να εκφοβίσουν τα καθεστώτα που τις αψηφούν, επιβάλλοντας μια νέα τάξη πραγμάτων στην περιοχή, εγκαθιστώντας φιλοαμερικανικά καθεστώτα, πρώτα στο Ιράκ και, στη συνέχεια, εγκαθιδρύοντας μια επίφαση παλαιστινιακού κράτους κατά τα πρότυπα του απαρτχάιντ, παρουσιάζοντας μάλιστα την αλλαγή καθεστώτος ως «εκδημοκρατισμό»... Η τακτική αλλαγής καθοδηγείται από τον προτεσταντικό φονταμενταλισμό και από το νεοσυντηρητισμό ο οποίος χαρακτηρίζεται από οικουμενικές φιλοδοξίες.

Ο Μαχμούντ Μαμντάνι, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, είναι νοτιοαφρικανός Ινδικής καταγωγής και σίγουρα γνωρίζει καλά από απαρτχάιντ. Οι γνώσεις του για τον Ψυχρό Πόλεμο είναι επίσης εκτενείς και καλά τεκμηριωμένες, αν και ενίοτε ολισθαίνει σε σοβαρές παραποιήσεις. Όπως για παράδειγμα στην περίπτωση του Αφγανιστάν, όπου θεωρεί ότι οι ΗΠΑ έθρεψαν το τέρας της τρομοκρατίας υποστηρίζοντας τους μουζαχεντίν εναντίον των Σοβιετικών. Η αλήθεια είναι ότι οι τρομοκράτες δεν προήλθαν από τους μουζαχεντίν αλλά από τους ταλιμπάν, οι οποίοι πήραν την εξουσία ύστερα από την πτώση των μουζαχεντίν. Το λάθος των ΗΠΑ ήταν ότι εγκατέλειψαν τους μουζαχεντίν συμμάχους τους.

Ωστόσο, η βασική μου ένσταση βρίσκεται στην ουσία της θέσης του συγγραφέα: το βιβλίο του διαπνέεται από μια ακραιφνώς αντιδυτική πολιτική ατζέντα η οποία καθιστά την εξήγηση για το πολιτικό Ισλάμ, επιεικώς, έωλη. Ο συγγραφέας απορρίπτει τις πολιτιστικές εξηγήσεις τύπου Χάντινγκτον προτείνοντας, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, μια αμιγώς πολιτική εξήγηση του φαινομένου της ισλαμικής τρομοκρατίας. Αλλά από πότε η πολιτική έχει πάψει να είναι ένα πολιτιστικό φαινόμενο; Ειδικά στην περίπτωση του Ισλάμ, το Κοράνι δεν είναι απλά ένα θρησκευτικό βιβλίο, όπως π.χ. το Ευαγγέλιο, αλλά αποτελεί κυρίως ένα εγχειρίδιο για τη δημιουργία ενός συγκεκριμένου τύπου κράτους.

Ανατρέχοντας στα διάφορα σφάλματα της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, το βιβλίο του Μαμντάνι αποφεύγει να συζητήσει την ουσία: γιατί αυτή η μορφή αυτοκαταστροφικής, μηδενιστικής, τρομοκρατίας παράγεται από το Ισλάμ; Και γιατί η συντριπτική πλειοψηφία των ισλαμιστών τρομοκρατών είναι Άραβες; Γιατί δεν ανατινάζονται στους δρόμους ανθρώπινες-βόμβες άλλων πολιτισμών, όπως του Ινδουιστικού ή του Βουδιστικού ή της Λατινικής Αμερικής ή της Αφρικής, μέρη όπου η αποικιοκρατία ήταν πολύ χειρότερης μορφής από εκείνη - την πολύ λίγη - που υπέφερε ο αραβικός κόσμος; Και πώς εξηγείται το γεγονός ότι η αραβικο-ισλαμική τρομοκρατία απέκτησε τέτοια έξαρση στην τρέχουσα ιστορική περίοδο της αύξησης της τιμής του πετρελαίου και της εξάρτησης της Δύσης από αυτό; Ο Μαμντάνι, καθιστώντας τη δυτική αποικιοκρατία (η οποία, εκτός της περίπτωσης της Αλγερίας ελάχιστα άγγιξε τον υπόλοιπο αραβικό κόσμο) και τις ΗΠΑ αποκλειστικά υπεύθυνες για τον ακραία μαχητικό ισλαμικό φονταμενταλισμό αγνοεί παντελώς το γιγαντιαίας σημασίας γεγονός των τυραννικών καθεστώτων του αραβικού κόσμου, της καταπίεσης των γυναικών, της συστηματικής λογοκρισίας και του χαμηλού βιοτικού και μορφωτικού επίπεδου των περισσοτέρων αραβικών και ισλαμικών χωρών. Αν, σύμφωνα με το συγγραφέα, η φιλοϊσραηλινή και ιμπεριαλιστική εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ προκαλεί την αντίδραση της ισλαμικής τρομοκρατίας ως μορφή αυτοάμυνας, τότε πώς εξηγούνται οι τρομοκρατικές επιθέσεις ισλαμιστών στη Γαλλία και στη Γερμανία, δύο χώρες που αντιτάχθηκαν σθεναρά στην εισβολή στο Ιράκ και συστηματικά υποστηρίζουν τα δικαιώματα των Παλαιστινίων;

Η θέση του Μαμντάνι, τυπικά αριστεριστική, απαντάται δυστυχώς διάχυτη στον αραβικό κόσμο όπου για όλα φταίνε οι άλλοι - στη συγκεκριμένη περίπτωση η Αμερική και η «κακιά» Δύση γενικότερα - αλλά ποτέ οι ίδιοι οι άραβες. Το βιβλίο, με τις λεπτομερείς αναφορές του στα μεγάλα φιάσκα της CIA και στην αλαζονική και συχνά ιδεοληπτική πολιτική του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ίσως ικανοποιήσει τον ενστικτώδη αντιαμερικανισμό αρκετών Ελλήνων αναγνωστών, θα απογοητεύσει ωστόσο εκείνους που αναζητούν τα πραγματικά αίτια μιας εκ των μεγαλυτέρων προκλήσεων του σύγχρονου κόσμου.

«Το τέλος της Αμερικανικής Εποχής»: η εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών και η γεωπολιτική του 21ου αιώνα

O Τσάρλς Κάπτσαν είναι καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν και μέλος του Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων των ΗΠΑ, ενώ υπηρέτησε στο Εθνικό Συμβούλιο Ασφάλειας με την πρώτη κυβέρνηση Κλίντον. Με άλλα λόγια, αποτελεί μια πρώτης τάξεως πηγή πολιτικής σκέψης με σημαντική επιρροή. Αντίθετα όμως από τις αισιόδοξες προβλέψεις των Φράνσις Φουκουγιάμα και Τόμας Φρίντμαν, οι οποίοι αντιλαμβάνονται τη δημοκρατία και την παγκοσμιοποίηση ως πανάκεια, αλλά και από την απαισιοδοξία του Σάμουελ Χάντινγκτον για τη «σύγκρουση των πολιτισμών», ο Κάπτσαν σημειώνει ότι ο σημερινός κόσμος μοιάζει με τα τέλη του 19^ου αιώνα, όταν η τότε επικρατούσα αυτοκρατορία, η Μεγάλη Βρετανία, παρέδιδε τα σκήπτρα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Για τον Κάπτσαν, η ισλαμική τρομοκρατία είναι δευτερεύουσας σημασίας για το μέλλον της Αμερικής. Η μεγάλη απειλή για την Pax Americana προέρχεται από την Ενωμένη Ευρώπη. Παραλληλίζοντας τη ρήξη ανάμεσα στις δύο όχθες του Ατλαντικού με το διαχωρισμό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο συγγραφέας παρατηρεί τη δημιουργία δύο αντίπαλων πόλων, της Ουάσινγκτον ως μιας φθίνουσας Ρώμης υπό βαρβαρική πολιορκία και των Βρυξελλών ως μιας αναδυόμενης Κωνσταντινούπολης. Αναγνωρίζει τα συμπτώματα αυτής της ρήξης στα γεγονότα της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας, όπου Ευρώπη και Αμερική αντιμετώπισαν με καχυποψία ο ένας τον άλλον:

Όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση ξεκίνησε το 2000 προσπάθειες για τη συγκρότηση ανεξάρτητης στρατιωτικής δύναμης, η αμερικανική κυβέρνηση δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τις παλιές της συνήθειες. Οι σύμβουλοι του Μπους υπήρξαν εξίσου διστακτικοί έναντι των αμυντικών φιλοδοξιών της Ευρώπης.[...]Ο έλεγχος επί ζητημάτων ασφάλειας αποτελεί, σε τελική ανάλυση, τον καθοριστικό παράγοντα όσον αφορά το ποιος[...]κάνει κουμάντο.

Ξεκινώντας από μια αναδρομική εξιστόρηση της δημιουργίας των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Κάπτσαν διαφωτίζει με εξαιρετική μαεστρία την αντίληψη των Αμερικανών για τον ρόλο τους στον κόσμο, καθώς και τους λόγους που αποστρέφονται όσους διεθνείς οργανισμούς δεν μπορούν να ελέγξουν και προτιμούν να δρουν μονομερώς. Επιπλέον, υιοθετεί τη σωστή αναλυτική θέση όταν επικεντρώνεται στην εσωτερική ιδεολογία και κατάσταση ως τις κύριες αιτίες μιας δυνητικής παρακμής. Ο εκφυλισμός του πολιτικού συστήματος, η απάθεια των Αμερικανών πολιτών, η αντικατάσταση των παλλαϊκών διαδηλώσεων από εξειδικευμένους λομπίστες και η δυσκολία ενσωμάτωσης των εκατομμυρίων οικονομικών μεταναστών από τη Λατινική Αμερική στο Αμερικανικό έθνος, είναι για τον Κάπτσαν μεγαλύτεροι λόγοι ανησυχίας από οποιονδήποτε εξωτερικό αντίπαλο. Για τη διατήρηση του ηγεμονικού ρόλου των ΗΠΑ προτείνει την αναζήτηση στρατηγικών εταίρων για τη διαχείριση παγκόσμιων κρίσεων. Απορρίπτοντας τον ΟΗΕ, οραματίζεται τη δημιουργία ενός διευθυντηρίου τύπου Ιεράς Συμμαχίας, όπου οι ΗΠΑ θα μπορούν να συγκυριαρχούν με τους στρατηγικούς τους εταίρους, δηλαδή την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Ιαπωνία, τη Ρωσία, την Κίνα και, σύντομα, τη Βραζιλία και την Ινδία. Φυσικά, αυτό το διευθυντήριο ήδη υπάρχει και ονομάζεται G8.

Το βιβλίο γράφτηκε το 2002 και από τότε έχουν συμβεί αρκετά γεγονότα, που άλλα επιβεβαιώνουν και άλλα αμφισβητούν τις προβλέψεις του Κάπτσαν. Ο πόλεμος στο Ιράκ έχει σίγουρα καταφέρει να απομονώσει τις ΗΠΑ όσο ποτέ. Από την άλλη, η δημοκρατική απόρριψη του Ευρωπαϊκού Συντάγματος το 2005 και η αντικατάστασή του με μια γραφειοκρατικού τύπου Συνθήκης Μεταρρύθμισης δείχνει πως οι Ευρωπαϊκοί λαοί έχουν πολύ δρόμο μπροστά τους μέχρι να αποκτήσουν την ενότητα και την αυτοπεποίθηση μιας υπερδύναμης. Εν τω μεταξύ, η Ρωσία έχει επανακάμψει με την ιδιαίτερη επιθετικότητα που της χαρίζουν τα αποθέματα φυσικού αερίου στο υπέδαφός της. Η Κίνα μπορεί να απέχει έως και δύο ακόμα δεκαετίες μέχρι να θεωρηθεί μετρήσιμος αντίπαλος, ωστόσο κανείς δεν γνωρίζει πόσο πετυχημένα θα μπορέσει να μεταλλαχθεί το πολιτικό της σύστημα. Ο Κάπτσαν ασπάζεται αβλεπί τον πολιτικό δογματισμό που επιτάσσει στις ΗΠΑ να διατηρούν την εμπλοκή τους στη Μέση Ανατολή, είτε διότι θεωρούν εαυτούς προστάτες του Ισραήλ, είτε διότι αγωνιούν για το πετρέλαιο. Ωστόσο αμφότεροι λόγοι θα χρειαστεί να αναθεωρηθούν. Ο «οδικός χάρτης» για την Παλαιστίνη είναι νεκρός και νέες, πιο ριζοσπαστικές ιδέες είναι αναγκαίες για την ειρήνη στην περιοχή. Ίσως το παράδειγμα της Νοτίου Αφρικής να είναι μια πιο ρεαλιστική πρόταση, όπου λευκοί και μαύροι αποφάσισαν να ζήσουν μαζί. Γιατί όχι οι Άραβες και οι Εβραίοι σε ένα ενιαίο κράτος; Όσο για το πετρέλαιο, η στρατηγική του σημασία θα αυξάνεται ενώσω τα κοιτάσματα θα μειώνονται, ωστόσο νέες τεχνολογίες συνδυασμένες με τολμηρές πολιτικές (π.χ. «πράσινος» φόρος στη βενζίνη για τις ΗΠΑ) ίσως καταφέρουν να το αντικαταστήσουν σε μεγάλο βαθμό μέσα σε λίγα χρόνια.

Τέλος, αν και ο Κάπτσαν αναφέρεται στο περιβάλλον ως έναν κίνδυνο που ίσως επισπεύσει την πτώση της Αμερικανικής παντοδυναμίας, το αντίθετο σενάριο θα μπορούσε επίσης να είναι εξίσου πιθανόν. Αρκεί βεβαίως οι σχεδιαστές της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής να αντιληφθούν ότι το πολιτικό κεφάλαιο μιας συντονισμένης, παγκόσμιας προσπάθειας για τη σωτηρία των οικοσυστημάτων του πλανήτη μας θα έδιδε τα περισσότερα κέρδη στην ηγέτιδα δύναμη που διαθέτει τους πόρους, τη βούληση - και το διεθνιστικό όραμα - να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.

«Η εποχή των αναταράξεων»

Το 1987 ο Πρόεδρος Ρέιγκαν ανέθεσε στον εξηντάχρονο τότε Άλαν Γκρίνσπαν τη διοίκηση του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού, όπως είναι η επίσημη ονομασία της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας. Ο κύριος ρόλος της Κεντρικής Τράπεζας είναι να σχεδιάζει και να εξασκεί τη νομισματική πολιτική των ΗΠΑ, αποφασίζοντας -μεταξύ άλλων - τα επιτόκια δανεισμού μεταξύ των τραπεζών. Αν ο Αμερικανός Πρόεδρος είναι ο υπ΄ αριθμόν 1 άρχοντας της μοναδικής υπερδύναμης στον κόσμο, τότε ο Πρόεδρος της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας (του γνωστού και ως “Fed”) είναι, χωρίς αμφιβολία, ο υπ΄ αριθμόν 2.

Στην πολυαναμενόμενη αυτοβιογραφία του, ο Γκρίνσπαν μοιράζεται ανάμεσα σε μια αναδρομή στα γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή του και σε μια εις βάθος τοποθέτηση του πάνω στα μεγάλα παγκόσμια θέματα. Ξεκινά, με τρόπο δραματικό, αναπολώντας την προσπάθειά του να επιστρέψει αεροπορικώς από τη Γενεύη στις ΗΠΑ, την ίδια μέρα που οι Ισλαμιστές τρομοκράτες χτύπησαν τους Δίδυμους Πύργους. Το αεροπλάνο του εξαναγκάζεται να γυρίσει πίσω και καθηλώνεται στο έδαφος για αρκετές ώρες μέχρι να του δοθεί η ειδική άδεια για να εισέλθει στην Αμερικανικό εναέριο χώρο. Είναι πραγματικά ανατριχιαστικό να σκεφτεί κανείς ότι, ενώ η Αμερική είχε δεχθεί επίθεση και ο κόσμος στεκόταν με κομμένη την ανάσα για τις απρόβλεπτες εξελίξεις που θα ακολουθούσαν, ο Πρόεδρος της σημαντικότερης Τράπεζας του κόσμου βρισκόταν καθισμένος μέσα στο αεροπλάνο του χωρίς τη δυνατότητα να επικοινωνήσει με τα στελέχη του.

O Γκρίνσπαν γεννήθηκε το 1926 στο Ουάσινγκτον Χάιτς του Μανχάταν, και πήγε στο ίδιο σχολείο με τον Χένρυ Κίσινγκερ. Το 1944 ζήτησε να καταταγεί εθελοντικά στο στρατό αλλά τον απέρριψαν επειδή ανίχνευσαν ένα σημάδι στον πνεύμονά του που θα μπορούσε να ήταν φυματίωση. Έτσι, ο νεαρός Γκρίνσπαν, άρτι αποφοιτήσας από το Λύκειο και χωρίς κανένα σχέδιο για το μέλλον, άρχισε να παίζει το κλαρινέτο για διάφορες ορχήστρες τζαζ. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος πήγε στο Πανεπιστήμιο και σπούδασε οικονομικά. Καθόλου δεν τον ενδιέφεραν τα μεγάλα πράγματα τότε κι ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως άνθρωπο του περιθωρίου. Η μεγάλη αλλαγή στη ζωή του έγινε στα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν η σύζυγός του τον εισήγαγε στον φιλολογικό κύκλο των φίλων της Ρωσίδας εμιγκρέ συγγραφέως Άιν Ράντ. Η Ράντ επέδρασε καταλυτικά πάνω στο νεαρό οικονομολόγο και τον μετέτρεψε από έναν βυθισμένο στα οικονομικά μαθηματικά εραστή της λεπτομέρειας, σε έναν άκρατο φιλελεύθερο οραματιστή, γεγονός που τον έφερε σε αντίθεση με τη γενιά των Κεϊνσιανών συναδέλφων του. Σύντομα, ο Γκρίνσπαν άνοιξε τη δικιά του εταιρία συμβούλων στη Γουόλ Στριτ και ειδικεύθηκε στις προβλέψεις των αγορών, μέχρι που το 1968 ένα μέλος του κύκλου της Ραντ τον σύστησε στον υποψήφιο τότε Νίξον, εισάγοντας τον στο πολιτικό προσκήνιο. Ο νεαρός κλαρινετίστας που κάποτε έφτιαχνε τις φορολογικές δηλώσεις των μελών της μπάντας στην οποία έπαιζε είχε μεταμορφωθεί πλέον σε έναν άνθρωπο του πεπρωμένου που έμελλε να καθοδηγήσει τις μοίρες του κόσμου. Οι μυθικές, μυθιστορηματικές σχεδόν, διαστάσεις του Γκρίνσπαν τον συνόδευσαν στη διάρκεια της μακρόχρονης θητείας του στο Fed.

Με εξαίρεση τον Τζίμυ Κάρτερ, ο Γκρίνσπαν συνεργάστηκε με όλους τους Προέδρους από το 1969 κι ύστερα. Από όλους ξεχωρίζει τον Τζέραλντ Φόρντ, για τον οποίο δηλώνει ότι πάντα «αντιλαμβανόταν τι γνώριζε και τι όχι». Αν και διέφεραν ιδεολογικά τοποθετεί δεύτερο στις προτιμήσεις του τον Μπιλ Κλίντον, με τον οποίο συμμερίστηκε την εμμονή στην οικονομική ανάπτυξη με μοχλό την τεχνολογία. Για τον Νίξον, τον Τζώρτζ Η. W. Μπους και τον Ρέιγκαν, τα συναισθήματά του είναι ανάμεικτα, ενώ δεν έχει τίποτα καλό να πει για τον σημερινό Πρόεδρο Μπους.

«Η εποχή των αναταράξεων» είναι γραμμένη με πολύ θάρρος, λεπτό χιούμορ και εγκάρδια ειλικρίνεια, και η μετάφραση του Λεωνίδα Καρατζά είναι εξαιρετικά γλαφυρή και ακριβής, αποδίδοντας με τον καλύτερο τρόπο το πνεύμα και τον ενθουσιασμό του συγγραφέα. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου συμπληρώνεται με μια ενορατική επισκόπηση για τις κοινωνικές και οικονομικές δυνάμεις που διαμορφώνουν το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Ως ένας από τους κύριους πρωταγωνιστές των διεθνών εξελίξεων επί δύο σημαντικές δεκαετίες που είδαν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την αυγή ενός νέου, παγκοσμιοποιημένου συστήματος αγορών, ο Γκρίνσπαν διαλογίζεται πάνω στην οικονομική ανισότητα, την άνοδο της Κίνας και της Ινδίας, αλλά και τις προκλήσεις από την αλλαγή του περιβάλλοντος. Πρόκειται για ένα σημαντικότατο ντοκουμέντο της σύγχρονης αμερικανικής και παγκόσμιας ιστορίας, ένα βιβλίο αναφοράς στο οποίο κάθε μελετητής του σύγχρονου κόσμου οφείλει να προστρέξει.